Celiakia to choroba, która w ostatnich latach zdobyła sporo uwagi zarówno w środowisku medycznym, jak i wśród osób, które podejrzewają u siebie nietolerancję glutenu. Jednak wokół tej dolegliwości narosło wiele mitów i nieporozumień. W niniejszym artykule przyjrzymy się najważniejszym faktom na temat celiakii, a także obalimy kilka popularnych mitów. Dowiesz się również, czym różni się celiakia od nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten oraz jakie są najczęstsze objawy tych schorzeń.

Celiakia a nietolerancja glutenu – czym się różnią?

Gluten to mieszanina białek roślinnych, pełniąca funkcję zapasową w ziarnach niektórych zbóż takich jak: 

• pszenica (głównie gliadyna i glutenina),
• żyto (sekalina),
• jęczmień (hordeina),
• oraz w ich hybrydach, np. pszenżycie.

Celiakia (choroba trzewna) to autoimmunologiczna choroba, w której u osoby predysponowanej genetycznie dochodzi do nieprawidłowej odpowiedzi organizmu gluten - układ odpornościowy traktuje go jako czynnik zagrożenia. Spożycie glutenu prowadzi do uruchomienia odpowiedzi immunologicznej, w której powstają przeciwciała skierowane nie tylko przeciwko glutenowi, ale również przeciwko własnym białkom, m.in. transglutaminazie tkankowej (TG2). Efektem tej reakcji jest przewlekły stan zapalny błony śluzowej jelita cienkiego, przede wszystkim w obrębie dwunastnicy i bliższych odcinków jelita cienkiego. Proces ten prowadzi do stopniowego uszkodzenia nabłonka jelitowego, zaniku kosmków jelitowych oraz upośledzenia wchłaniania składników odżywczych. Zjawisko to można porównać do sytuacji, gdyby straż pożarna, zamiast ugasić lokalne ognisko (gluten), zniszczyła cały budynek (śluzówkę dwunastnicy i jelita cienkiego), uznając całość za potencjalne zagrożenie.

Celiakia – fakty:

1. Celiakia dotyka około 1% populacji na całym świecie.
2. Jest chorobą przewlekłą, w której podstawą leczenia jest stosowanie diety bezglutenowej. Według FAO (Organizacja ds. Wyżywienia i Rolnictwa) oraz WHO (Światowa Organizację Zdrowia) za definicję produktu bezglutenowego uznaje się żywność, która zawiera mniej niż 20 mg glutenu na 1 kg produktu (czyli <20 ppm). Jest to ważne, ponieważ gluten często używany jest jako dodatek, na przykład do wędlin. Pacjenci z rozpoznaną celiakią muszą stosować restrykcyjną dietę bezglutenową, która jest podstawowym leczeniem tej jednostki chorobowej.  
3. Choroba trzewna może być rozpoznana się w każdym wieku, choć u ponad 70% pacjentów diagnozuje się ją w wieku > 20 r. ż. 
4. W grupie ryzyka zachorowania na celiakię są osoby z autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy, cukrzycą typu 1, autoimmunologiczne choroby wątroby, nefropatią IgA, niedoborem IgA, zespołem Downa lub Turnera oraz osoby mające krewnych z celiakią. 
5. Celiakia jest chorobą, która w różny sposób manifestuje się klinicznie. Pacjenci mogą zgłaszać dolegliwości z układu pokarmowego (przewlekła biegunka z utratą masy ciała, wzdęcia, dolegliwości bólowe jamy brzusznej, afty w jamie ustnej), ze strony układu ruchu (osteopenia, osteoporoza), nerwowego (np. bóle głowy, migreny), skóry (choroba Duhringa - zapalenie opryszczkowate skóry) czy hematologiczne (niedokrwistość). 
6. Najczęstszym objawem celiakii spoza układu pokarmowego, a czasem jedynym symptomem choroby, może być niedokrwistość z niedoboru żelaza o niejasnej przyczynie. 
7. Pierwszymi badaniami z krwi,  jakie należy wykonać w diagnostyce celiakii u pacjentów spożywających gluten (czyli po 2-6 tygodniach stosowania diety zawierającej >3g gram glutenu na dobę, czyli około 1-2 kromki chleba pszennego lub 1 pszenna kajzerka) to oznaczenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA (IgA-TG2) oraz całkowitego IgA.  
8. Pacjenci stosujący dietę bezglutenową, dotychczas nie diagnozowani w kierunku celiakii, u których podejrzewa się chorobę trzewną mogą wykonać w pierwszej kolejności badania genetyczne HLA DQ2/DQ8. Uwaga! Dodatni wynik badania świadczy o predyspozycji genetycznej pacjenta do choroby trzewnej, czyli dziedzicznej skłonność organizmu do wystąpienia określonej celiakii, wynikająca z obecności określonych wariantów genów odziedziczonych po rodzicach. Dodatni wynik badania genetycznego nie jest równoznaczny z postawieniem diagnozy celiakii. W takim przypadku wskazana jest dalsza diagnostyka. 
9. Wykonanie gastroskopii z pobraniem wycinków (drobnych “wyszczypków”) z dwunastnicy a następnie ich ocena histopatologiczna (czyli badanie pod mikroskopem przeprowadzane przez lekarza patomorfologa) jest jednym z kluczowych badań w diagnostyce celiakii i pozwala na dokładną ocenę zmian typowych dla choroby trzewnej takich jak na przykład zanik kosmków jelitowych. 
10. Dieta bezglutenowa jest podstawą leczenia pacjentów z celiakią!!! Powinna ona być restrykcyjna i stosowana do końca życia. 
11. Nieleczona celiakia zwiększa prawdopodobieństwo niektórych nowotworów! U pacjentów z rozpoznaną celiakią niestosujących diety bezglutenowej może dochodzić do powikłań choroby trzewnej takich jak enteropatyczny chłoniak T-komórkowy, chłoniak nie-Hodgkina, rak gardła, przełyku, jelit. 

Celiakia to przewlekła choroba o podłożu autoimmunologicznym. Jej objawy mogą być niespecyficzne i często przypominają inne schorzenia, co utrudnia postawienie właściwej diagnozy. Dlatego tak ważne jest posiadanie podstawowej wiedzy na temat choroby trzewnej.

Aby ułatwić zapamiętanie najważniejszych faktów dotyczących choroby trzewnej, przygotowaliśmy dla Ciebie przejrzystą grafikę podsumowującą kluczowe informacje o celiakii.

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (nieceliakalna nietolerancja glutenu; ang. nonceliac gluten sensitivity - NCGS) często potocznie nazywana nietolerancją glutenu to jednostka chorobowa, której część objawów może odpowiadać chorobie trzewnej. Kluczową różnicą między tymi chorobami jest to, że w nieceliekalnej nadwrażliwości na gluten nie dochodzi do reakcji autoimmunologicznej w organizmie, a kosmki jelitowe nie ulegają uszkodzeniu. Wskutek spożywania pokarmów zawierających gluten pacjenci z nieceliakalną nietolerancją glutenu mogą skarżyć się na: 

• ból brzucha,
• wzdęcia,
• biegunka, 
• inne objawy spoza przewodu pokarmowego, np. osłabienie, łatwe męczenie się, ból głowy, bóle mięśni lub stawów, wysypki. 

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten – fakty:

1. Nietolerancja glutenu nie jest związana z reakcją autoimmunologiczną, jak w przypadku celiakii.
2. Podłoże nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten jest złożone. Prawdopodobnie odgrywają w nim rolę inne niż gluten składniki zbóż, między innymi FODMAP czyli Fermentujące Oligo- Di- i Monosacharydy i Poliole. 
3. Nieceliakalna nietolerancja glutenu występuje u około 0,6-6% populacji i zazwyczaj rozpoznawana jest około 40 roku życia. 
4. Objawy mogą być podobne do celiakii, ale w badaniu histopatologicznym wycinków pobranych w trakcie gastroskopii z dwunastnicy nie obserwuje się patologii charakterystycznych dla celiakii, czyli na przykład kosmki jelitowe są prawidłowe.
5. Pacjenci z nieceliakalną nadwrażliwością na gluten mają prawidłowe stężenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej. 
6. Podstawą diagnostyki nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten jest wykluczenie choroby trzewnej oraz tła alergicznego. 
7. Nietolerancja glutenu nie wymaga tak restrykcyjnego podejścia jak celiakia, ale zmiana diety może poprawić komfort życia pacjenta. Pomocne może być okresowe stosowanie diety bezglutenowej czy FODMAP, jednak takie leczenie powinno odbywać się pod kontrolą gastroenterologa.

Wspólne objawy chorób związanych z glutenem u dorosłych

Osoby cierpiące na nieceliaklaną nadwrażliwość na gluten lub celiakię mogą doświadczać różnych dolegliwości. Objawy są zazwyczaj zróżnicowane i mogą obejmować:

• ból brzucha,
• przewlekła biegunka,
• wzdęcia, 
• zmęczenie i uczucie senności po spożyciu produktów zawierających gluten,
• ból głowy,
• nadpobudliwość lub zaburzenia koncentracji, 

Warto zaznaczyć, że objawy te są niespecyficzne i mogą wskazywać na inne dolegliwości, takie jak zespół jelita drażliwego (ang. irritable bowel syndrome - IBS), SIBO (ang. small intestinal bacterial overgrowth czyli zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego),czy nietolerancję laktozy. Dlatego kluczową rolę odgrywa diagnostyka, która pozwala dokładnie ustalić przyczynę problemów zdrowotnych.

• Celiakia - przewlekła choroba o podłożu autoimmunologicznym, rozwijająca się u osób z predyspozycjami genetycznymi, po spożyciu pokarmów zawierających gluten. W diagnostyce przydatna jest ocena przeciwciał z krwi, czasem badania genetyczne. Wskazane jest wykonanie gastroskopii z pobraniem wycinków z dwunastnicy. 
• Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (nieceliakalna nietolerancja glutenu) - reakcja na gluten, która nie ma podłoża autoimmunologicznego, ani alergicznego. Diagnostyka odbywa się przez wykluczenie innych jednostek chorobowych. 

Alergia na gluten - reakcja na podłożu alergicznym. Celem postawienia diagnozy wykonuje się testy skórne oraz badania z krwi.

Aby łatwiej było Ci zapamiętać najważniejsze cechy i różnice między chorobami zależnymi od glutenu przygotowaliśmy dla Ciebie grafikę.

Diagnostyka chorób zależnych od glutenu powinna być prowadzona pod opieką doświadczonego gastroenterologa. W Centrum Medycznym ENDO-MED oferujemy kompleksową opiekę specjalistyczną – nasi lekarze dokładnie przeanalizują Twoje objawy, zaplanują odpowiednią diagnostykę i przygotują indywidualne zalecenia terapeutyczne.W ramach naszej oferty możesz wykonać również gastroskopię, która stanowi jedno z kluczowych badań w rozpoznawaniu i leczeniu celiakii.

Mit 1: Celiakia to uczulenie na gluten

Wielu ludzi mylnie utożsamia celiakię z alergią lub uczuleniem na gluten. Uczulenie na gluten (alergia na pszenicę) to reakcja immunologiczna, która może objawiać się m.in. wysypką, dusznościami czy wstrząsem anafilaktycznym. Celiakia natomiast to choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy atakuje komórki własnego organizmu, prowadząc do uszkodzenia jelit. Oba te schorzenia wymagają innego podejścia w leczeniu.

Diagnostyka alergii i celiakii

Diagnostyka celiakii polega na wykonaniu testów z krwi, które sprawdzają obecność specyficznych przeciwciał między innymi  przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej lub rzadziej przeciwciał enodomyzjalnych. Ostateczne potwierdzenie diagnozy uzyskuje się poprzez ocenę histopatologiczną (czyli wykonywaną pod mikroskopem przez lekarza patomorfologa) wycinków z dwunastnicy pobranych w trakcie gastroskopii. Pobieranie takich wycinków jest procedurą całkowicie bezbolesną dla pacjenta. 

Alergia na gluten jest diagnozowana poprzez testy alergiczne, w tym testy skórne oraz testy z krwi. U osób z alergią reakcja na gluten może być natychmiastowa i dotyczyć różnych układów, w tym układu oddechowego i skóry.

Mit 2: Dieta bezglutenowa jest zdrowa dla wszystkich

W ostatnich latach dieta bezglutenowa stała się popularna nie tylko wśród osób chorych na celiakię, ale także wśród tych, którzy wierzą, że unikanie glutenu pomoże im poprawić zdrowie i samopoczucie. Prawda jest jednak taka, że dieta bezglutenowa nie jest konieczna dla każdego.

Dla osób bez celiakii lub nieceliaklanej nadwrażliwości na gluten, gluten nie jest szkodliwy, a produkty pełnoziarniste, które go zawierają są cennym źródłem błonnika, witamin z grupy B oraz minerałów takich jak wapń czy krzem. Zboża są również cennym źródłem błonnika, który korzystnie wpływa na perystaltykę jelit, a co za tym idzie prawidłowy rytm wypróżnień. Błonnik zmniejsza też ilość cholesterolu w organizmie i poprawia poposiłkową glikemię. Wykluczenie glutenu z diety bez konsultacji z lekarzem może prowadzić do niedoborów pokarmowych i problemów zdrowotnych.

Nietolerancja laktozy a celiakia

Celiakia może współistnieć z innymi problemami zdrowotnymi, takimi jak nietolerancja laktozy. U osób z celiakią, zwłaszcza w momencie diagnozy, może dojść do uszkodzenia błony śluzowej jelit, co zaburza produkcję enzymu laktazy odpowiedzialnego za trawienie laktozy. W związku z tym, wiele osób z celiakią doświadcza czasowej lub stałej nietolerancji laktozy, która może wymagać wyeliminowania mleka i produktów mlecznych z diety.

Mit 3: Wszystkie osoby z problemami trawiennymi mają celiakię

Wielu ludzi, którzy zmagają się z problemami trawiennymi, podejrzewa u siebie celiakię. Choć choroba ta może powodować objawy takie jak wzdęcia, biegunki czy zmęczenie, nie są to objawy specyficzne wyłącznie dla celiakii. Różne inne schorzenia, takie jak SIBO, nietolerancja laktozy czy zespół jelita drażliwego (IBS), mogą powodować podobne symptomy.

SIBO a celiakia

SIBO (ang. Small Intestinal Bacterial Overgrowth) to stan, w którym dochodzi do nadmiernego rozrostu bakterii w jelicie cienkim, co może powodować objawy podobne do celiakii. Warto jednak pamiętać, że są to dwie różne jednostki chorobowe i wymagają odmiennej diagnostyki i  leczenia. SIBO leczy się zazwyczaj antybiotykami, podczas gdy celiakia wymaga eliminacji glutenu z diety.

Podsumowanie

Celiakia to poważna choroba autoimmunologiczna, która wymaga ścisłego przestrzegania diety bezglutenowej. Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (NCNG), choć powoduje podobne objawy, nie jest związana z uszkodzeniem jelit i nie wymaga tak rygorystycznego podejścia. Z kolei uczulenie na gluten to zupełnie inna jednostka chorobowa o podłożu alergicznym, której nie należy mylić z celiakią.

Jeśli podejrzewasz u siebie nietolerancję glutenu, celiakię lub inne zaburzenia trawienne, takie jak SIBO czy nietolerancja laktozy, ważne jest, aby skonsultować się z lekarzem i wykonać odpowiednie badania diagnostyczne. Samodzielna eliminacja glutenu z diety bez potwierdzenia choroby może prowadzić do niedoborów pokarmowych i pogorszenia stanu zdrowia.

1.Rubio-Tapia A, Hill ID, Kelly CP, Calderwood AH, Murray JA. American College of Gastroenterology Guidelines Update: Diagnosis and Management of Celiac Disease. Am J Gastroenterol. 2023;118(1):59–76. doi:10.14309/ajg.0000000000002075

2. Szajewska H, Szczepanek M. Celiakia. In: Szczeklik A, editor. Interna Szczeklika 2024. Kraków: Medycyna Praktyczna; 2024. p. 1069–1075. (rozdz. E.2.1).

3. Jarocka-Cyta E. Choroby zależne od glutenu. In: Skrzydło-Radomańska B, editor. Schematy postępowania w wybranych chorobach gastroenterologicznych. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2024. p. 103–135.

4. Codex Alimentarius Commission. Standard for foods for special dietary use for persons intolerant to gluten. CXS 118-1979. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO); 2015 [cited 2025 May 13]. Available from: https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/sh-proxy/ru/?lnk=1&url=https%253A%252F%252Fworkspace.fao.org%252Fsites%252Fcodex%252FStandards%252FCXS%2B118-1979%252FCXS_118e_2015.pdf

5. Diez-Sampedro A, Olenick M, Maltseva T, Flowers M. A gluten-free diet, not an appropriate choice without a medical diagnosis. J Nutr Metab. 2019 Jul 1;2019:2438934. doi:10.1155/2019/2438934. PMID: 31354988; PMCID: PMC6636598.

Autor: dr n. med. Dominika Ślósarz