Helicobacter pylori to bakteria, która może zasiedlać błonę śluzową żołądka i dwunastnicy, prowadząc do poważnych problemów zdrowotnych, takich jak zapalenie błony śluzowej żołądka czy choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy. Infekcja Helicobacter pylori zwiększa też prawdopodobieństwo raka …… Zakażenie tą bakterią jest powszechne na całym świecie i dotyka zarówno dzieci, jak i dorosłych. W tym artykule przyjrzymy się objawom, metodom diagnostycznym, leczeniu oraz znaczeniu przestrzegania diety w trakcie terapii.

Helicobacter pylori – mała bakteria o wielkim znaczeniu

na podstawie Dąbrowski A, Marlicz K. Zapalenie błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy i gastropatie. In: Szczeklik A, editor. Interna Szczeklika 2024. Kraków: Medycyna Praktyczna; 2024. p. 1039–1052.

Infografika, którą przygotowaliśmy, przedstawia najważniejsze dane liczbowe dotyczące Helicobacter pylori – spiralnej bakterii, która kolonizuje błonę śluzową żołądka u ponad 70% dorosłych Polaków. Mimo że zakażenie często przebiega bezobjawowo, jego konsekwencje mogą być poważne – od przewlekłego zapalenia błony śluzowej żołądka, przez wrzody trawienne, aż po zwiększone ryzyko raka żołądka.

Co sprawia, że H. pylori jest tak interesująca? Po pierwsze, jej zdolność do przetrwania w silnie kwaśnym środowisku żołądka jest biologicznym fenomenem – zawdzięcza to m.in. produkcji enzymu ureazy. Po drugie, historia jej odkrycia to przełom w medycynie – Barry Marshall i Robin Warren 1983 r. odkryli, a następnie udowodnili patologiczny wpływ infekcji H.pylori na górny odcinek przewodu pokarmowego. Ich odkrycie zostało uhonorowane Nagrodą Nobla w 2005 roku. Co ciekawe, ich odkrycie zrewolucjonizowało leczenie choroby wrzodowej. Zamiast leczenia objawowego lub wykonywania inwazyjnych zabiegów chirurgicznych, takich jak resekcje żołądka, możliwe stało się skuteczne leczenie przyczynowe – antybiotykoterapia prowadząca do eradykacji bakterii. W efekcie liczba operacji wrzodów drastycznie spadła, a choroba wrzodowa przestała być głównym wskazaniem do gastrektomii (czyli częściowego lub całkowitego usunięcia żołądka), co zmieniło na trwałe praktykę gastroenterologiczną i chirurgiczną.

Jak dochodzi do zakażenia Helicobacter pylori?

Helicobacter pylori to bakteria ściśle przystosowana do człowieka – jej transmisja odbywa się wyłącznie między ludźmi. Do zakażenie dochodzi najczęściej następuje w dzieciństwie, głównie poprzez kontakt z zakażoną śliną, zanieczyszczoną wodą lub żywnością. Bakteria ta może być również przenoszona drogą fekalno-oralną lub oralno-oralną. Brak higieny, zwłaszcza niemycie rąk po skorzystaniu z toalety i przed jedzeniem, znacząco zwiększa ryzyko infekcji. Dlatego w krajach o niższym statusie ekonomicznym – szczególnie w państwach słabo rozwiniętych oraz rozwijających się – odsetek populacji zakażonej Helicobacter pylori jest wyraźnie wyższy, co wynika m.in. z gorszych warunków sanitarnych, przeludnienia oraz ograniczonego dostępu do diagnostyki i leczenia. 

Helicobacter pylori – objawy kliniczne

Do zakażenia Helicobacter pylori dochodzi najczęściej w dzieciństwie i zwykle przebiega ono bezobjawowo. Obecność bakterii wywołuje przewlekły stan zapalny błony śluzowej żołądka, który nawet u około 80% zakażonych osób nie daje objawów klinicznych. U części pacjentów może jednak prowadzić do powstania nadżerek, choroby wrzodowej, a w dłuższej perspektywie – także do zmian przednowotworowych i nowotworowych. 

Jeśli pojawiają się objawy infekcji H. pylori, są one często niespecyficzne i mogą obejmować:

• ból brzucha – szczególnie w okolicy nadbrzusza,
• poposiłkowe uczucie pełności,
• wczesne uczucie sytości, 
• nudności i wymioty – zwłaszcza po posiłkach.

Powikłania i odległe następstwa zakażenia Helicobacter pylori mogą być poważne i wielonarządowe. Najczęstszymi są choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, rozwijająca się na podłożu przewlekłego zapalenia błony śluzowej. Przewlekła infekcja zwiększa również ryzyko rozwoju raka żołądka oraz chłoniaka MALT (związanego z tkanką limfatyczną błony śluzowej żołądka). U części pacjentów może dojść do powikłań spoza przewodu pokarmowego, wśród których najczęściej obserwowana jest niedokrwistość z niedoboru żelaza, wynikająca z przewlekłego mikrokrwawienia i zaburzonego wchłaniania. Dodatkowo, w przypadku przewlekłej bezkwaśności (np. w przebiegu zanikowego zapalenia żołądka), może dojść do zespołu rozrostu bakteryjnego w jelicie cienkim (SIBO), co dodatkowo komplikuje obraz kliniczny.

Diagnostyka Helicobacter pylori

Istnieje kilka metod wykrywania tej bakterii. Do najczęściej stosowanych należą:

• Badania kału - czyli oznaczenie antygenu H. pylori w kale. Jest jednym z podstawowych metod do wykrywania infekcji H. pylori oraz potwierdzenia skuteczności leczenia czyli eradykacji u pacjentów, u których nie planuje się wykonania kontrolnej gastroskopii. Zgodnie z aktualną wiedzą badanie takie może zlecić w ramach NFZ lekarz POZ. Uwaga, w sklepach często dostępne są tzw. testy kasetkowe, które mogą być wykonane przez pacjenta w domu - nie zalecamy jednak ich wykonywania ze względu na różną skuteczność wykrywania zakażenia. 
• Mocznikowy test oddechowy - nieinwazyjna metoda polegająca na pomiarze wydychanego dwutlenku węgla po doustnym podaniu mocznika znakowanego izotopem węgla. Obok antygenu H.pylori w kale test oddechowy jest podstawową nieinwazyjną metodą do rozpoznawania infekcji tą bakterią i oceny skuteczności jej leczenia. 

Jak w praktyce wygląda taki test?

Test mocznikowy rozpoczyna się od pobrania próbki wyjściowej – pacjent wydycha powietrze do specjalnej probówki. Następnie przyjmuje roztwór znakowanego mocznika (w formie płynu lub kapsułki). Po upływie 10–30 minut – w zależności od zastosowanej metody – pobierana jest druga próbka wydychanego powietrza. W laboratorium porównuje się zawartość izotopowo oznaczonego dwutlenku węgla (¹³CO₂ lub ¹⁴CO₂) przed i po podaniu mocznika. Obecność tego związku świadczy o aktywności ureazy w żołądku, a tym samym o zakażeniu Helicobacter pylori.

• Badania z krwi - oznaczanie przeciwciał przeciwko Helicobacter pylori zazwyczaj w klasie IgG i rzadziej IgA, IgM. Należy zaznaczyć, że dodatni wynik przeciwciał IgG nie pozwala na stwierdzenie aktywnego zakażenia, a pozytywny wynik może utrzymywać się nawet ponad rok po skutecznym wyleczeniu bakterii. Test ten powinien być wykonywany w niektórych przypadkach, najlepiej po zleceniu go przez gastroenterologa. Oznaczanie przeciwciał IgG przeciwko Helicobacter pylori jest też dostępne w postaci testów kasetkowych, jednak niezalecane ze względu na niską istotność diagnostyczną. 
• Gastroskopia – podczas tego badania endoskopowego pobierana jest próbka błony śluzowej żołądka w celu wykonania testu ureazowego oraz wycinki do badania histopatologicznego, które ocenia pod mikroskopem lekarz patomorfolog. 

Na czym dokładnie polega wykonanie testu ureazowego?

W trakcie gastroskopii lekarz pobiera niewielki fragment błony śluzowej żołądka – jest to całkowicie bezbolesne i nieodczuwalne dla pacjenta. Pobrany wycinek umieszczany jest na specjalnym podłożu testowym, które zawiera mocznik oraz wskaźnik pH. Jeśli w próbce obecna jest Helicobacter pylori, bakteria rozkłada mocznik do amoniaku, co powoduje zmianę koloru podłoża – zazwyczaj z żółtego na różowy lub czerwony.

Warto zwrócić uwagę na to, że gastroskopia pozwala na kompleksową ocenę błony śluzowej górnego odcinka przewodu pokarmowego pod kątem obecności zmian zapalnych, nadżerek, a także możliwych powikłań infekcji Helicobater pylori, takich jak choroba wrzodowa, zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka czy zmiany nowotworowe.

Gastroskopię można wykonać w Centrum Medycznym ENDO-MED. Pacjenci mogą liczyć na wysoko wykwalifikowany zespół lekarzy, indywidualne podejście oraz komfortową atmosferę w trakcie całego procesu diagnostycznego. ENDO-MED to miejsce, gdzie nowoczesna technologia łączy się z empatyczną opieką i spersonalizowanym planem leczenia.

Uwaga! Należy pamiętać, aby przed badaniami takimi jak badanie antygenu H. pylori w kale, test mocznikowy, test ureazowy: 

•  ≥ 4 tygodni przed badaniami nie stosować antybiotyków, soli bizmutu
•  ≥ 2 tygodnie przed badaniami nie stosować leków z grupy inhibitorów pompy protonowej (np. esomeprazol, omeprazol, pantoprazol, lanzoprazol, rabeprazol)

Leczenie Helicobacter pylori

Terapia zakażenia Helicobacter pylori polega na eradykacji bakterii za pomocą kombinacji leków. Standardowo w Polsce stosuje się terapię poczwórną, obejmującą dwa antybiotyki, inhibitor pompy protonowej oraz preparat bizmutu. Leczenie trwa 10-14 dni. 

Należy pamiętać, aby po 4-6 tygodniach od zakończenia leczenia potwierdzić skuteczność eradykacji (czyli wyeliminowania) Helicobacter pylori. Wskazane jest wykonanie antygenu H. pylori w kale lub testu mocznikowego. Należy pamiętać aby przed badaniami kontrolnymi ≥ 4 tygodnie nie stosować preparatów bizmutu i antybiotyków, w na  ≥ 2 tygodnie przed odstawić leki z grupy inhibitorów pompy protonowej.  

Profilaktyka zakażenia Helicobacter pylori

Aby zminimalizować ryzyko zakażenia, należy przestrzegać podstawowych zasad higieny:

• regularne mycie rąk, szczególnie przed posiłkami i po skorzystaniu z toalety,
• spożywanie bezpiecznej, przegotowanej wody i unikanie jedzenia w niepewnych miejscach,
• dbanie o higienę w przygotowywaniu posiłków.

Podsumowanie

Helicobacter pylori to bakteria, która może prowadzić do poważnych schorzeń przewodu pokarmowego, takich jak zapalenie błony śluzowej żołądka, choroby wrzodowej. Przewlekłe zakażenie zwiększa prawdopodobieństwo niektórych chorób nowtowrowych takich jak nowotwór żołądka czy chłoniaka MALT żołądka. Wczesna diagnoza (np. poprzez badanie antygenu H. pylori w kale, test mocznikowy lub gastroskopię z testem ureazowym) oraz odpowiednie leczenie z zastosowaniem antybiotyków pozwala skutecznie wyeliminować zakażenie. Równie ważne jest dbanie o higienę, aby zminimalizować ryzyko reinfekcji. Jeśli odczuwasz ból w nadbrzuszu, wczesne uczucie sytości  lub inne objawy kliniczne wskazujące na infekcję, skonsultuj się z lekarzem. W Centrum Medycznym ENDO-MED możesz liczyć na opiekę kompetentnych i doświadczonych gastroenterologów, którzy z pełnym zaangażowaniem pokierują Twoją diagnostyką. Lekarze ENDO-MED zlecą odpowiednie badania, a następnie wdrożą spersonalizowane leczenie dopasowane do Twoich potrzeb i stylu życia. To miejsce, w którym medycyna spotyka się z troską o pacjenta.

Bibliografia: 

1.Warren JR, Marshall B. Unidentified curved bacilli on gastric epithelium in active chronic gastritis. Lancet. 1983 Jun 4;1(8336):1273–5. PMID: 6134060.

2.Marshall BJ, Warren JR. Unidentified curved bacilli in the stomach of patients with gastritis and peptic ulceration. Lancet. 1984 Jun 16;1(8390):1311–5. doi: 10.1016/s0140-6736(84)91816-6. PMID: 6145023.

3. Malfertheiner P, Megraud F, O'Morain CA, Gisbert JP, Kuipers EJ, Axon AT, et al. Management of Helicobacter pylori infection—the Maastricht V/Florence Consensus Report. Gut. 2017 Jan;66(1):6–30. doi:10.1136/gutjnl-2016-312288. PMID: 27707777.

4. Jaroń K, Pietrzak A, Daniluk J, Adrych K, Gąsiorowska A, Skrzydło-Radomańska B et al. Diagnostic and therapeutic recommendations on Helicobacter pylori infection. Recommendations of the Working Group of the Polish Society of Gastroenterology. Gastroenterology Review/Przegląd Gastroenterologiczny. 2023;18(3):225-248. doi:10.5114/pg.2023.131998.

5. Dąbrowski A, Marlicz K. Zapalenie błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy i gastropatie. In: Szczeklik A, editor. Interna Szczeklika 2024. Kraków: Medycyna Praktyczna; 2024. p. 1039–1052.

Autor: dr n. med. Dominika Ślósarz